Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Mỹ Thới

Năm 1820, đời vua Gia Long niên hiệu thứ 19, làng Mỹ Thạnh được thành lập. Các hương chức trong làng cùng đứng ra dựng lên ngôi đình thờ thần Thành hoàng bổn cảnh bằng cây lá đơn sơ, cầu sự phù trợ ấm no hạnh phúc, mùa màng tươi tốt cho dân làng. Đình được xây dựng cùng thời lập làng Mỹ Thạnh nên có tên gọi đình Mỹ Thạnh. Năm Nhâm Thân (1932), năm Bảo Đại thứ 17, hai làng Mỹ Thạnh và Thới Tây Trung sáp nhập lại. Để ghi nhớ tên gọi hai làng cũ, hương chức hội tề quyết định lấy chữ đầu tên của hai làng ghép lại thành làng Mỹ Thới. Từ đó đình có tên gọi là đình Mỹ Thới.

Đình Mỹ Thới được xây dựng trên nền đất cao, bằng phẳng. Diện tích xây dựng chiếm 594m². Mái đình lợp ngói đại ống, khung sườn bằng gỗ, bộ cột tròn bằng gỗ danh mộc. Vách tường xây gạch, nền lót gạch tàu. Đình Mỹ Thới có kiến trúc đẹp, dáng vẻ vững chắc với 4 bộ nóc được trang trí nhiều hoa văn. Đỉnh nóc gắn các tượng lưỡng long tranh châu, bát tiên, điện Ngọc Hoàng, Nhật - Nguyệt,... Các đầu kỳ góc mái gắn kỳ lân, cá hóa long, dây lá,... thể hiện khát vọng sung túc, thịnh vượng của dân làng. Năm Nhâm Ngọ (1942), đình Mỹ Thới được triều đình Huế ban sắc phong thần Thành hoàng bổn cảnh.

Nội thất đình Mỹ Thới trang nhã với sự kết hợp hài hòa của các tác phẩm nghệ thuật đặc sắc và tinh tế. Đó là các bức hoành phi, liễn đối, bao lam thành vọng,... đều được chạm khắc hay chạm lộng nhiều hình tượng, hoa văn độc đáo; được cẩn xà cừ hay sơn son thếp vàng rực rỡ. Đình còn lưu giữ một bức hoành phi, dấu tích của thời kỳ đầu lập đình với biển đề "Mỹ Thạnh Đình" cẩn xà cừ rất tinh xảo. Giữa trước chính điện đặt bàn Hội đồng. Bàn được chạm lộng và chạm nổi tứ linh, dây hoa lá. Đối diện bàn Hội đồng là nghi thờ chính thờ Nguyễn Trọng Trì, bệ thờ được xây cao, trên đặt khánh thờ. Chính giữa sát vách hậu khánh thờ khắc đại tự Thần, hai bên có đôi liễn đối chữ Hán. Trước khánh thờ đặt một hộp kính cao 1m, dài 1,2m bên trong đặt cổ ngai chạm nổi đầu rồng. Ngoài ra còn có các vật thờ khác như mão, kiếm, lỗ bộ, long đăng, chò quả, hạc, qui,.. biểu thị uy linh ngự trị của thần. Hai bên vách hông chính điện bố trí đối xứng các bàn thờ Bạch Mã – Thái Giám, Thổ Công – Tiên Sư, Tiền hiền – Hậu hiền, Tiền hương chức – Hậu hương chức,... Hầu hết các bàn thờ được làm bằng gỗ và được chạm trổ rất công phu.

Tôn thần được thờ tại đình là Nguyễn Trọng Trì – người có công mở mang bờ cõi miền Nam. Thuở sinh thời, ông là một viên quan thanh liêm ưu dân ái quốc. Mặc dù là một quan văn nhưng ông đã chiêu mộ tráng đinh và các sĩ phu yêu nước tham gia tiếp viện cho nghĩa quân Gia Nghị của Quản cơ Trần Văn Thành ở An Giang và cùng các cánh quân trong phong trào “Cần Vương" của Nguyễn Trung Trực ở Kiên Giang. Ông mất ngày 11/12 năm Mậu Tuất (1898), thọ 61 tuổi.

Lễ chính trong năm:

- Kỳ yên: Ngày 15, 16, 17 tháng 5 âm lịch.

- Thượng điền: Ngày 16, 17 tháng 2 âm lịch.

Trong kháng chiến chống Pháp, đình Mỹ Thới là căn cứ của Thanh niên Tiền Phong và trung đội Cộng hòa vệ binh là nơi tổ chức đánh tàu Pháp tại vàm Cái Sao. Đây là nơi thường xuyên cung cấp lương thực nuôi quân cách mạng. Ngày 06/01/1946, đình Mỹ Thới được chọn làm địa điểm bầu cử Quốc Hội, nơi hưởng ứng “Tuần lễ vàng" quyên góp được nhiều đồ vật bằng đồng và vàng giúp đỡ cách mạng chế tạo vũ khí đánh Pháp.

Đình Mỹ Thới hình thành đến nay gần hai thế kỷ, gắn liền với quá trình lập làng và đời sống văn hóa - xã hội địa phương. Đình còn là một nơi sinh hoạt văn hóa tinh thần của bà con địa phương, là công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu từ thời phong kiến được bảo tồn đến ngày nay. Đình Mỹ Thới được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số: 288/QĐ-UB ngày 18 tháng 02 năm 2000./.