Di tích lịch sử cách mạng Bồng Lai Cố Tự (chùa Bà Bài)

Theo địa bạ triều Nguyễn, năm 1836, Bồng Lai cổ tự thuộc thôn Vĩnh Ngươn, tổng Châu Phú, huyện Tây Xuyên, tỉnh An Giang, nay thuộc phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang. Theo truyền tụng, sau khi ông Đạo Lập viên tịch năm 1891, có người phụ nữ tên Bài đến tu tại chùa. Sau khi bà qua đời, để tỏ lòng thương mến bà, dân làng lấy tên bà đặt tên cho chùa. Từ đó, chùa có tên là chùa Bà Bài.

Chùa nằm cặp ven bờ hữu ngạn kênh Vĩnh Tế. Hậu chùa giáp đồng lúa, xa xa là đất bạn Campuchia.

Chùa do ông Đạo Lập, tục danh Phạm Thế Chung, là đệ tử thứ tám trong mười hai đệ tử của Đức Phật Thầy Tây An (Đoàn Minh Huyên) dựng lên làm nơi ẩn cư hóa đạo và cũng để thực hiện lời truyền dạy của Phật Thầy Tây An gìn giữ cây thẻ số 3 “Tây Phương Xích Đế - Bửu Công Vương Phật", là một trong năm cây thẻ mà Đức Phật Thầy giao cho trưởng tử Trần Văn Thành cắm để trấn giữ bốn phương. Ông Phạm Thế Chung đã tham gia và là một yếu nhân trong cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa. Cuộc khởi nghĩa không thành, bị giặc truy lùng, ông phải giả làm một tu sĩ sống trong sự bảo bọc của núi rừng và lòng dân. Không chỉ văn võ song toàn, ông còn rất giỏi về y dược, giúp nhiều người dân thoát cơn bệnh hiểm nghèo. Tiếng lành đồn xa, dân làng đến nhờ ông trị bệnh ngày càng đông và đều khỏi bệnh. Năm Bính Tý (1876), dân làng đóng góp tiền của, công sức dựng lên ngôi chùa rộng rãi khang trang làm nơi thờ cúng và là nơi ông trị bệnh giúp dân làng. Chính ông là người đặt tên cho chùa là Bồng Lai Cổ tự.

Bồng Lai Cổ tự tọa lạc trên nền đất cao. Khuôn viên chùa được xây bờ kè kiểu da qui bằng đá núi sẵn có ở địa phương cao gần 2m, vừa bảo vệ chắc chắn nền móng không bị mưa lũ xói mòn, vừa tạo nét mỹ quan cao thoáng cho khu Bồn vực chùa. Mặt tiền chùa hướng ra bờ kinh Vĩnh Tế, là điểm tụ thủy tạo nên thế đất đón gió mát trong lành quanh năm. Có thể nói, thiên nhiên đã hào phóng ban tặng cho cảnh quan nơi đây một vẻ đẹp như bức tranh sơn thủy hữu tình, quyến rũ làm say đắm lòng người.

Bồng Lai Cổ tự là một tổng thể kiến trúc đăng đối, hài hòa, bao gồm các công trình: Ngôi thờ chính, miếu Ông Đại Càn, sân và mái che cây thẻ. Ngôi thờ chính kiến trúc kiểu chữ Tam. Chính điện nóc cổ lầu, mái nhị cấp. Vỏ ca hai mái bát dần, lợp ngói Phú Hữu, cột kèo bê tông, đòn tay, rui mè bằng gỗ, vách gạch xây xi măng, nền gạch men. Giữa bờ nóc cổ lầu gắn chữ Vạn, dưới chữ Vạn đắp nổi 4 chữ Hán “Bồng Lai Cổ tự". Chính diện xây mặt gió để giấu mái và chái 2 bên. Giữa mảng vách vẽ bức tranh sơn thủy Phật Thích Ca tọa tòa sen thiền định dưới cội bồ đề, hai bên là 2 cửa gỗ lá sách màu xanh, bên trên từng bộ cửa gắn các khuôn thông gió hứng ánh sáng tự nhiên cho ngôi thờ.

Các ngày lễ cúng chính trong năm:

- Ngày 30/9 âm lịch: Cúng kỵ cơm sư cố (ông Đạo Lập)

- Ngày 12/8 âm lịch: Cúng kỵ cơm Đức Phật Thầy Tây An.

Bồng Lai Cổ tự có lợi thế nằm sát biên giới Việt Nam và Campuchia, địa hình hoang hóa, chiếm giữ vị trí chiến lược trong suốt 30 năm đấu tranh giành độc lập. Chùa là trọng điểm nuôi quân, là hậu cứ tập hợp xuất kích, chuyển quân và cứu thương giữa các vùng Châu Phú, Tân Châu, An Phú, Châu Đốc, Tịnh Biên và biên giới Campuchia; là trụ sở văn phòng Ủy ban Hành chánh, Ủy ban Hành chánh Kháng chiến xã, nơi bám trụ của cán bộ cách mạng tỉnh, huyện, xã tổ chức các cuộc hội họp vạch ra kế hoạch tấn công đồn đả viện, diệt tề trừ gian.

Các đời trụ trì chùa đều được cán bộ cách mạng giác ngộ. Tuy họ ẩn mình vào lớp áo tu hành nhưng tích cực hoạt động nuôi chứa cán bộ, cất giấu tài liệu, làm truyền đơn, treo cờ, tiếp tế lương thực, thuốc men,...cho cách mạng. Trong kháng chiến chống Mỹ, chùa Bồng Lai là cầu nối trung chuyển giữa các căn cứ địa cách mạng Ba chúc, Thới Sơn, Ô Tà Sóc (núi Dài), kinh Tám Ngàn, B2, B3, lực lượng vũ trang và dân quân du kích xã trú quân trong miếu Đại Càn, nên còn có tên gọi là lính Đại Càn. Năm 1962, bà Nguyễn Thị Định-Phó Tư lệnh miền Nam Việt Nam, đi thám sát chiến trường miền Nam được bí mật đưa đến trú ẩn ở chùa. Các cán bộ trú đóng tại chùa đã bố trí canh phòng bảo vệ bà cho đến khi tiểu đoàn 1 tỉnh bí mật đưa bà về địa điểm cốc Đạo Cậy an toàn. Xuân Mậu Thân năm 1968, chùa là một trong những hậu cứ đóng quân, rút quân của các đơn vị lực lượng vũ trang tỉnh, huyện.

Trong chiến tranh biên giới Tây Nam, chùa được chọn làm địa điểm tập kết lực lượng dân quân xã Vĩnh Tế đánh bọn Pôn-pốt.

Ngày 29/01/1996, xã Vĩnh Tế vinh dự được Nhà nước tặng thưởng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Thành tích này có phần đóng góp của các trụ trì Bồng Lai Cổ tự .

Từ giá trị lịch sử và truyền thống cách mạng chứa đựng, Bồng Lai Cổ tự được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang xếp hạng là di tích lịch sử cách mạng theo Quyết định số: 2134/ QĐ.UB ngày 27/10/2006 ./.