Di tích lịch sử cách mạng chùa Snay-Đon-Kum (chùa B52)

         Theo lời kể của À-cha lưu truyền lại, chùa do sư cả Kru Chau Sô vận động phật tử khởi dựng vào năm 1718. Thời đó, ngôi chùa được dựng bằng cây lá đơn sơ trên triền núi, có nhiều cây duối, gần chân đồi Tức Dụp, mang tên là Snay-đon-kum (snay: cây duối, Snay- đon-kum: khu vực có nhiều cây duối). Năm 1945, chùa được dời xuống gò đất cao gần xóm dân cư để thuận tiện đi lễ bái, cách chùa cũ khoảng 01 km.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Snay-đon-kum là cơ sở cách mạng của địa phương. Các đồng chí của Huyện ủy Tri Tôn như: Vũ Hồng Đức, Trần Hữu Lộc, Võ Văn Đầy, Trần Thanh Quế (Mười Ly),… có đến đây để gầy dựng phong trào cách mạng. Các đồng chí được nhà chùa đùm bọc, bà con dân tộc tiếp tế lương thực.

Khu vực xung quanh chùa cây cối rậm rạp nên được thanh niên xung phong và các lực lượng vũ trang đào các tuyến giao thông hào và nhiều ụ chiến đấu chặn đánh các cuộc hành quân lớn nhỏ của binh lính Ngụy quyền.

          Năm 1968, chiến trường diễn ra ác liệt ở khu vực đồi Tức Dụp. Mỹ sử dụng vũ khí hiện đại để càn quét, phá hủy cơ sở cách mạng của ta quanh đồi Tức Dụp. Trong đó, máy bay ném bom B52 thả trúng một quả làm hư hại ngôi chùa. Vì vậy, chùa Snay-đon-kum còn được gọi là “Chùa B52” để nhắc nhớ về tội ác, hậu quả tàn khốc về người và tài sản mà chiến tranh đã gây ra cho nhân dân ta.

Sau năm 1975, sư cả và À cha Chau Dên vận động bà con, phật tử trong phum sóc đóng góp tiền của dựng lại ngôi chùa vững chãi cho tới ngày nay.

          Từ xưa đến nay, ngôi chùa là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng của phum, sóc. Cuộc đời của người dân luôn gắn với ngôi chùa qua những nghi thức tín ngưỡng, tôn giáo. Vì vậy, các vị sư sãi, À-cha được tôn kính, có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh và xã hội người dân tộc Khmer.

Chùa Snay-đon-kum nằm trong khuôn viên khoảng 1,5 héc-ta, với nhiều cây xanh thoáng đãng, gồm các hạng mục công trình xây dựng như: Cổng, ngôi chánh điện, nhà tăng, nhà khách, khu mộ tháp.... Dấu tích hố bom ngày nay được cải tạo thành hồ nước phía trước chùa.

Ngôi chính điện được xây trên khuôn nền cao gần một mét, chiều  dài 19,5 mét, chiều rộng 11,8 mét. Mặt chính ngôi chùa nhìn về hướng Đông. Mái chùa gồm ba cấp mái xếp chồng lên nhau, cấp mái trên cùng có độ dốc cao nhưng không có tháp nóc. Các góc mái được trang trí hình tượng đầu rắn Naga uốn lượn tạo cảm giác uyển chuyển, mềm mại cho ngôi chùa. Không gian hành lễ trong chính điện của chùa Khmer được bài trí khá đơn giản với một bệ thờ tượng Phật. Đồng bào Khmer theo hệ phái Phật giáo Nam tông nên thờ Phật Thích Ca ngay trung tâm chánh điện. Trên đầu các vách tường được trang trí bằng các bức tranh vẽ miêu tả cuộc đời đức Phật Thích Ca để khuyên dạy dân chúng.

Hàng năm, chùa Snay-đon-kum có các ngày lễ chính, bao gồm:

          - Lễ Chol Chnam Thmay: Diễn ra vào các ngày 13, 14, 15 tháng 4 dương lịch. Đây là Tết cổ truyền quan trọng đối với người dân tộc Khmer. Mọi người vào chùa thực hành các nghi lễ cầu xin Phật trời, chư Thiên hộ trì cho phum sóc, gia đình an lành, làm ăn thịnh vượng.

          - Lễ Pisát Bôchia: Ngày Phật Đản - Lễ kỷ niệm ngày Phật Thích Ca ra đời, được tổ chức vào ngày rằm tháng 4 (âm lịch).

          - Lễ Chol Vô Sa (mùa an cư kiết hạ): Lễ này bắt đầu từ ngày rằm tháng 6 đến hết tháng 9 (âm lịch). Các vị sư sãi không được ra khỏi chùa, lo chuyên tâm học đạo, trau dồi giáo lý Phật dạy.

          - Lễ Sen Dolta (lễ cầu siêu ông, bà tổ tiên): Diễn ra từ ngày mùng 01 đến mùng 03 tháng 8 âm lịch. Trong khoảng thời gian này, những gia đình người Khmer mang cơm nước, bánh trái, hoa quả, … đến chùa để sư sãi làm lễ cúng cho vong hồn của những người đã khuất và làm lễ cầu siêu cho những vong hồn đó.

          Với những giá trị văn hóa, lịch sử, khoa học, chùa Snay-đon-kum được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang xếp hạng là di tích lịch sử cách mạng, theo Quyết định số 2235/QĐ-UBND, ngày 29/10/2013./.