Di tích lịch sử cách mạng địa điểm thành lập đội biệt động Long Xuyên

Điểm thành lập Đội Biệt động Long Xuyên nằm trong khu vuờn tạp của bà Bảy Khánh, khu vuờn có diện tích rộng 400m², nằm cạnh bờ sông Long Xuyên, vùng kênh Thầy Lộc, Cái Chiêng nối với rạch Trà Ôn.  

Sau Hiệp định Giơneovo (1954), chiến tranh ngày càng ác liệt hơn. Địch lập các khu trù mật, ấp chiến lược khắp miền Nam. Để phá kế hoạch gom dân lập ấp của địch, Ban Cán sự Long Xuyên dựa vào địa thế hiểm trở của khu vườn, chọn nơi này làm nơi thành lập Đội Biệt động Long Xuyên vào ngày 16 tháng 6 năm 1962. Từ đó khu vườn trở thành cơ sở hoạt động của Ban Cán sự thị xã và địa bàn trú đóng thường xuyên của Đội Biệt động Long Xuyên. Đội Biệt động Long Xuyên gồm có đ/c Võ Văn Hoài (đội trưởng), đ/c Nguyễn Minh Hừng (Chính trị viên) và đ/c Trần Văn Triệu (Đội phó). Vũ khí của Đội chỉ có một khẩu Thompson, một khẩu Carbine, một súng ngắn và vài quả lựu đạn. Lúc mới thành lập, căn cứ của Đội chỉ là một chòm sậy rộng 15m² cạnh mương Thầy Lộc, phía sau có hai hầm bí mật vuông rộng 2m, sâu hơn 1m. Nóc hầm tấn cây, đáy hầm lót ván. Hầm có lối thông ra mương. Đội có nhiệm vụ bảo vệ Ban Cán sự thị xã đóng ở mương Thầy Lộc, rạch Cái Chiêng và ngọn Trà Ôn (Phường Bình Đức); đồng thời võ trang tuyên truyền xây dựng cơ sở ở Tây Huề, Đông Thịnh B (Phường Long Xuyên) và huấn luyện quân sự cho tự vệ mật nội ô. Khi thuận lợi, đội sẽ đánh địch ra “vùng trắng" Long Xuyên, lúc khó khăn, đội rút về theo con mương Thầy Lộc vào hầm trú ẩn, có khi rút về căn cứ vùng sâu Năm Xã.

Suốt quá trình hình thành và phát triển, Đội Biệt động đã tỏ rõ thế mạnh vũ trang ở thị xã Long Xuyên, hỗ trợ đắc lực cho đấu tranh chính trị, binh vận, đồng thời phối hợp tác chiến tích cực với tự vệ mật nội ô. Với quyết tâm đánh bại mọi âm mưu thâm độc của địch, Đội Biệt động đã chiến đấu xuất sắc, bảo vệ thành công Ban Cán sự Đảng bộ và nhân dân, lập nên nhiều chiến công hiển hách.

Tháng 10/1963, đội Biệt Động tập kích trạm gác chiến đấu của địch ở chợ Mương Điểm diệt một tên, thu 6 súng, 1 máy điện thoại và nhiều quân trang, quân dụng. Đây là trận đánh địch đầu tiên của Đội Biệt động giành thắng lợi hoàn toàn. Số vũ khí trên được trang bị bổ sung cho đội thêm vững mạnh. Ban Cán sự thị xã phấn khởi tăng cường thêm nhân sự cho đội như đ/c Nguyễn Hồng Thu, Nguyễn Minh Hồng (Út Đậu), Nguyễn Văn Thế (tức đ/c Thanh), Trần Văn Buôn (tự Dũng), Nguyễn Hồng Sơn,...  

Đêm 08/11/1963, Đội Biệt động Long Xuyên kết hợp với cơ sở binh vận tập kích đồn dân vệ cầu Trà Ôn, trận này ta diệt 5 tên, thu 4 súng. Đêm 18/01/1964, đội xuất quân đến Ba Dầu (Vĩnh Hanh) bí mật quay về ém quân ở căn cứ bàn đạp Tây Huề tập kích lính dân vệ gác cầu Tầm Bót (Mỹ Phước), diệt 4 tên, làm bị thương nhiều tên khác, thu 4 súng rồi rút quân về căn cứ an toàn. Sau trận này, Đội bổ sung thêm nhân sự, tất cả là 14 thành viên, sức mạnh của Đội được tăng lên. Đội đã phối hợp với lực lượng du kích Bình Đức tích cực võ trang tuyên truyền làm địch đóng ở các khu vực vùng ven lo sợ, chúng chỉ dám đi tuần ngoài lộ cái không dám đi sâu vào vườn, vào rạch.

Ngày 10/01/1965, địch đưa quân và tàu chiến vào càn quét tuyến kênh Vọng Thê để đóng đồn bót từ cảng Dừa đến kênh Hai Trân. Biệt động Long Xuyên cùng bộ đội huyện Châu Thành phối hợp chống càn, loại khỏi vòng chiến 27 tên, bắn hư 2 tàu sắt. Địch chi viện thêm quân và cho máy bay ném bom, ta chuyển đến Đồng Tràm Huệ Đức rồi về kênh 14 Cô Tô (Tri Tôn).

Năm 1967- 1968, trong quá trình chuẩn bị phản công chiến lược mùa khô của địch, nhiều cơ sở hầm bí mật bị lộ, vũ khí, đạn dược bị địch tịch thu, các đ/c Nguyễn Minh Hừng, Nguyễn Thái Châu, Trần Trung Thành và nhiều đồng chí cán bộ khác lần lượt bị bắt. Trước tình hình đó, Ban Cán sự thị xã Long Xuyên chỉ đạo củng cố lại tổ chức. Đến giữa tháng 01/1968 ta mới chuẩn bị xong lực lượng và kế hoạch tổng tiến công nổi dậy chiến dịch mùa xuân năm 1968. Chiều ngày 30/01/1968 đội Biệt động có gần một trung đội, được biên chế trong đại đội địa phương quận Châu Thành. Đội có nhiệm vụ đánh địch khu vực Vĩnh Hanh, Cần Đăng và Cái Chiêng rồi về kinh Bốn Tổng đánh địch phản kích. Khi địch phản kích mạnh, đội rút về Căn cứ Tỉnh ủy ở núi Tô. Tại đây, ngày 05/5/1968, đội đã phối hợp tốt với các đơn vị bảo vệ căn cứ núi Tô ngăn chặn được các cuộc hành quân qui mô của địch.

Địa điểm thành lập Đội Biệt động Long Xuyên có giá trị cao về lịch sử đấu tranh cách mạng, chống đế quốc và bọn tay sai, là nơi ghi đậm dấu ấn và sự phát triển của lực lượng cách mạng Long Xuyên trong đấu tranh vũ trang. Từ đó, lực lượng vũ trang Long Xuyên ngày càng lớn mạnh, góp phần cùng cả nước giành lấy thắng lợi giải phóng hoàn toàn miền Nam. Ngày 29/4/1996, nhân dân và lực lượng vũ trang nhân dân xã Mỹ Khánh được Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ chống Mỹ, trong đó có phần công sức của Đội Biệt động Long Xuyên.  

Hiện nay, điểm thành lập Đội Biệt động Long Xuyên đã được đầu tư tôn tạo thành khu di tích có cảnh quan thiên nhiên đẹp, xây dựng nhà bia liệt sĩ, nhà truyền thống, là điểm du khảo về nguồn cho các thế hệ học sinh, sinh viên... Vào các ngày lễ lớn hàng năm, chính quyền và các đoàn thể đến viếng khu di tích, đốt nén hương tưởng niệm chiến sĩ đã anh dũng hy sinh cho sự nghiệp cách mạng.

Địa điểm thành lập Đội Biệt động Long Xuyên được UBND tỉnh An Giang xếp hạng là di tích lịch sử cách mạng theo Quyết định số: 1453/QĐ-CT.UB ngày 13/6/2002./.