Di tích lịch sử cách mạng và kiến trúc nghệ thuật chùa Svay-Ta-Nâp

Chùa Svay-Ta-Nâp còn gọi chùa Tà Miệt trên, là một trong những ngôi chùa Nam tông Khmer theo hệ phái Mohanikay (phái Đại Chúng) thuộc huyện miền núi Tri Tôn, tỉnh An Giang. Về ý nghĩa của tên gọi: Svay có nghĩa xoài hoặc cây xoài, Ta Nâp: tên của ông Tà Nâp, Svay Ta Nâp: Xoài của ông Ta Nâp hoặc vườn xoài của ông Ta Nâp. Chùa Svay-Ta-Nâp là trung tâm hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao truyền thống đặc trưng của đồng bào dân tộc thiểu số Khmer tỉnh An Giang nói chung và xã Ô Lâm nói riêng.

Theo lời kể của các vị Sư sãi, À cha, chùa Svay-Ta-Nâp không rõ thời gian xây dựng, lúc ban đầu chùa dựng lên với khung sườn gỗ, mái lá rất đơn sơ. Năm 1943, chùa được sư Chau Soai dựng lại cũng trên nền đất nhưng cao và rộng hơn. Đến tháng 5/1961, chùa trở thành nơi hoạt động cách mạng, Khmer Sery đánh phá các cơ sở cách mạng và đã đốt cháy hoàn toàn ngôi chùa. Năm 1981, Sư sãi, À cha vận động bà con Phật tử trong phum, sóc đóng góp công sức tiền của dựng lại ngôi chùa khang trang rộng đẹp như ngày hôm nay.

Xung quanh ngôi chùa có rất nhiều cổ thụ rợp bóng phủ mát quanh năm. Hiện nay, ngôi chùa chính là một cụm kiến trúc độc đáo của bà con dân tộc Khmer bao gồm các hạng mục công trình như: hàng rào, cổng chùa, chánh điện, sala, nhà tăng, nhà thiêu, tháp để hài cốt,... Toàn bộ giá trị của nghệ thuật kiến trúc tập trung chủ yếu nhất ở ngôi chánh điện, được xây dựng ở vị trí trung tâm và nền cao hơn so với các công trình khác.

Chánh điện được xây trên nền cao vững chắc, bao quanh là dãy hành lang rộng, với 2 cấp bậc. Cả 2 cấp nền đều có xây tường rào, vừa bảo vệ ngôi chính điện, vừa tạo vẻ đẹp cảnh trí bên ngoài ngôi chính điện, mỗi đầu trụ tường rào của cấp nền thứ nhất gắn tượng thần 4 mặt “Maha Prum” (thần sáng tạo) chạy thẳng tắp suốt chiều dài dãy tường rào càng làm tăng thêm vẻ uy nghi ngôi chùa. Giữa các trụ là hệ thống các con tiện cách khoảng đều đặn, thông thoáng. Cấp nền thứ hai là ngôi thờ chính điện, xây dựng trên nền cao vững chắc và được nâng cao thêm bởi hàng cột cao to sừng sững bên ngoài hành lang đỡ lấy bộ mái. Các cột làm bằng xi măng cốt thép, thân cột trang trí nhiều họa tiết hoa văn, sơn nhũ vàng, đầu cột nơi tiếp giáp mái ở 4 góc gắn các tượng đúc khuôn chim thần Krud, đầu chim, thân người trong tư thế đứng dang tay đỡ bộ mái chùa trông rất khỏe và sinh động, các đầu cột còn lại là tượng nữ thần Kaynor với tư thế vươn lên đỡ lấy diềm mái, tạo sự chuyển tiếp giữa phương đứng các cột và phương ngang của mái. Diềm mái được trang trí dãy hoa văn hoa lá chạy suốt chiều dài ngôi chính điện.

Phía trong Chánh điện duy nhất chỉ có một bệ thờ và việc bài trí tuân theo một khuôn khổ nhất định. Bệ thờ có 3 cấp, mỗi cấp đều có thờ Phật Thích ca với những tư thế khác nhau như thiền định, khất thực,… cấp trên cùng tôn trí pho tượng Phật Thích Ca ngồi kiết già uy nghi trên tòa sen theo nét đặc trưng ở các chùa Khmer. Tòa sen nhiều lớp cánh, đặt trên một ngai có nhiều tầng cũng được chạm hình cánh sen, lớp ngửa lớp sấp, trước bệ tượng đắp nổi một giải yếm phủ dài từ trên xuống, giải yếm này được trang trí hoa văn dây hoa lá cuộn, hoa văn hình kỷ hà, những cánh sen cách điệu tỉ mỉ, kết hợp những đường cong mềm mại, uyển chuyển và duyên dáng, hai cấp dưới đặt nhiều tượng Phật Thích Ca nhỏ, tạo hình theo nhiều tư thế khác nhau. Các vách tường bên trong gian chánh điện vẽ kín những bức tranh kể về cuộc đời của Đức Phật từ lúc sơ sinh cho đến khi tu thành Phật. Trên trần nóc chánh điện là tranh vẽ mô tả cảnh giao đấu giữa các Tiên nữ và Chằn hoặc cảnh Tiên làm lễ, cảnh Ápsara dâng hoa,... Kết hợp với tượng thần tiên, linh thú đậm chất cổ điển của nghệ thuật trang trí dân tộc Khmer.

Cũng như các chùa khác của đồng bào dân tộc Khmer, hàng năm chùa Svay-Ta-Nâp có các ngày lễ, tết như:

- Tết Chôl Chhnăm Thmây: Tết cổ truyền của dân tộc Khmer diễn ra vào khoảng ngày 13, 14, 15 tháng 4 dương lịch;

- Lễ Pisát Bôchia (Lễ nhớ ơn phật): Tổ chức vào ngày rằm tháng 4 âm lịch;

- Lễ Chol Vô Sa (Lễ an cư kiết hạ): Trong lễ này sư sãi không được ra khỏi chùa đi khất thực mà ở lại chùa để thanh tịnh tu hành, lễ này bắt đầu từ ngày rằm tháng 6 đến hết tháng 9 âm lịch;

- Lễ Đolta (Lễ cúng ông bà hay còn gọi là lễ cầu siêu): Lễ này diễn ra từ ngày mùng 1 đến mùng 3 tháng 8 âm lịch.

Đây là những ngày lễ, tết có thời gian tổ chức đúng theo quy định. Ngoài ra, còn những ngày lễ không quy định thời gian thì người Khmer và các phật tử thường đi chùa vào các ngày mùng 8, 15, 22 và 30 âm lịch hàng tháng.

Chùa Svay-Ta-Nâp đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng dân tộc Khmer. Chùa là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục tập quán, văn hóa nghệ thuật, sinh hoạt hội hè, nơi gắn kết cộng đồng dân tộc.

Trong suốt hai thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Svay-Ta-Nâp luôn là cơ sở vững chắc của đơn vị và cán bộ hoạt động cách mạng, là hậu cứ cung cấp lương thực, thực phẩm, thuốc men, nơi cất dấu tài liệu, truyền đơn, vũ khí, nơi làm rào tre, ụ chiến đấu, góp phần công sức đáng kể cùng quân dân huyện nhà liên tục giành nhiều thắng lợi vẻ vang, thống nhất quê hương. Đặc biệt, chùa là địa điểm ra mắt Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tỉnh An Giang do Giáo sư Bùi Đức Tâm làm Chủ tịch được tổ chức vào ngày 20/2/1961. Trong buổi lễ ông Bùi Đức Tâm đọc hiệu triệu nêu mục đích, ý nghĩa và chương trình hành động của mặt trận, vạch rõ tội ác của Mỹ - Diệm, biểu dương thành tích đấu tranh của nhân dân An Giang trong các năm qua, kêu gọi đoàn kết mọi lực lượng, tầng lớp nhân dân, đồng bào các dân tộc, tôn giáo trong tỉnh tiếp tục đấu tranh đến ngày thắng lợi hoàn toàn.

Nhằm ghi nhận công lao đóng góp to lớn của chùa và tri ân đối với lớp người đi trước có công với cách mạng. Trong khuôn viên chùa, chính quyền địa phương xây dựng nhà bia để ghi danh và nhớ ơn các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc. Qua đó giáo dục truyền thống đấu tranh cách mạng, tình yêu quê hương đất nước cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau học tập noi theo.

          Chùa Svay-Ta-Nâp được Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng theo Quyết định số 2236/QĐ-UBND ngày 29/10/2013./.