Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh miễu bà Chúa Xứ Bàu Mướp

Miễu Bà Chúa xứ Bàu Mướp được xây dựng ở vị trí khá đẹp, nằm sâu trong làng quê yên tĩnh và thơ mộng của thị trấn Nhà Bàng, có sự kết hợp hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên đẹp với các công trình kiến trúc qui mô như: cổng tam quan, chính điện, Đông - Tây lang... cùng các hạng mục mang dấu ấn lịch sử như: hồ Bàu Mướp, cầu dẫn, hòn non bộ, nhà mát, nhà bia liệt sĩ...Khuôn viên miễu rộng 17.640m². 

Miễu có nguồn gốc khai hoang lập làng cùng với làng Thới Sơn. Giữa thế kỷ XIX, vùng đất Bàu Mướp còn hoang vu, cụ Đoàn Minh Huyên từ núi Sam thường lui tới vùng núi Két, cùng tín đồ Bửu Sơn Kỳ Hương khai hoang, trồng trọt và mở đất dần xuống đồng bằng, tiếp tục mộ dân, bốc thuốc trị bệnh và lập thôn Hưng Thới, sau đó, khai phá vùng phía Tây núi Két lập thôn Xuân Sơn. Cụ Đoàn cho vỡ gỗ dựng chùa Phật Lâm Vồ, trại ruộng Phước Điền, đình Thới Sơn và chủ trương dựng ngôi miễu Bà Chúa xứ tại Bàu Mướp. Việc xây dựng này có nhiều mục đích, trong đó có khai phá đất hoang làm ruộng rẫy, khởi đầu cho quá trình sinh cơ lập nghiệp, tạo cuộc sống an lành cho tín đồ cùng dân nghèo. Các cơ sở thờ tự trên đã đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, là điểm tựa tinh thần cho môn đồ, đệ tử cùng người dân tu tập, lễ bái, cúng tế và yên tâm canh tác thuở ban đầu khai sơn phá thạch.

Khuôn viên miễu được bao bọc bằng tường rào vững chắc. Khu vực sân bằng phẳng, cao ráo. Xung quanh là công viên cây xanh, trồng nhiều hoa kiểng được tạo dáng nghệ thuật cầu kỳ, vừa mang yếu tố phong thủy vừa tô điểm thêm phong cảnh minh quang, sơn thủy hữu tình.  

Chính diện ngôi thờ quay về hướng Đông. Phía trước là hồ sen, bốn mùa hương thơm ngào ngạt, hòa quyện cùng hương đồng gió nội, tạo nên cảnh sắc thơ mộng, yên bình. Ngôi thờ chính được xây dựng trên nền cao, kiến trúc dạng chữ Tam, bao gồm: Vỏ ca, phủ qui và chính điện. Ba bộ nóc cao sừng sững, mái đổ bêtông ốp ngói men kiểu âm dương, bờ nóc trang trí bộ tượng lưỡng long tranh châu. Mặt dựng giữa các cấp mái vẽ tranh điển tích, sông núi, làng quê, hoa quả… biểu hiện cho sự trù phú của quê hương.

Vỏ ca và phủ qui không xây vách, tạo không gian rộng rãi, thoáng mát, thuận lợi cho các hoạt động lễ hội và khách quan lễ bái. Uy nghiêm và trang trọng nhất là gian chính điện. Tại vị trí trung tâm, sát vách hậu đặt tượng bà Thánh Mẫu Tiên Nương, quanh tượng trang trí đèn pha lễ mạ đồng, tỏa sáng huyền nhiệm, sắc màu lấp lánh thể hiện uy linh nơi Bà tọa vị. Bệ thờ tôn trí các vật thờ: long đăng, chò quả, bộ lư, chuông, bộ lỗ bộ, cặp qui đội hạc, lộng, bình hoa ... Phía trước bàn thờ Bà trang trí bộ bao lam chủ đề song phụng chầu hoa sen, tươi màu sắc nét, làm tăng thêm nét thấm mỹ trong nội thất đại điện.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, miễu còn là địa điểm nuôi chứa, tiếp tế lương thực thực phẩm, cất dấu tài liệu...; là căn cứ hoạt động cách mạng của lực lượng cách mạng xã Thới Sơn, các đơn vị bộ đội.… góp phần công sức đáng kế cùng quân dân huyện Tịnh Biên giải phóng quê hương. Ghi nhận công lao to lớn này, ngày 06/11/1978, Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ chống Mỹ cho Lực lượng vũ trang nhân dân huyện Tịnh Biên.

Hằng năm, miễu Bà Chúa xứ Bàu Mướp tổ chức các lễ Tam ngươn, Tứ quý. Nhưng lễ hội vía Bà Chúa xứ vào ngày 19, 20, 21 tháng 4 âm lịch là long trọng nhất.

Nhìn chung, miễu Bà Chúa xứ Bàu Mướp là một công trình kiến trúc mang dấu ấn lịch sử gắn liền quá trình hình thành và phát triển của Thới Sơn; nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, là căn cứ cách mạng vững chắc của quân dân Thới Sơn ngay từ khi mới gầy dựng trong những năm cách mạng còn hoạt động bí mật cho đến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất. Từ các tiêu chí nổi bậc về vật chất và tinh thần, giá trị lịch sử khai phá vùng đất, lịch sử cách mạng, kết hợp với cảnh quang thiên nhiên xinh đẹp.

Miễu Bà Chúa xứ Bàu Mướp vinh dự được Ủy ban nhân dân tỉnh xếp hạng là di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh của tỉnh An Giang theo Quyết định số 1814/QÐ-UBND ngày 15/10/2012.