Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuậ Óc Eo - Ba Thê

Qua phát hiện và nghiên cứu văn hóa Óc Eo đã xác lập được một không gian rộng lớn phân bố ở nhiều nơi trong tỉnh An Giang, đồng bằng sông Cửu Long và cả trên vùng đất Nam Bộ. Từ vùng trũng Đồng Tháp Mười, vùng tứ giác Long Xuyên, vùng Ô Môn - Phụng Hiệp, vùng Giồng Gò ven biển Trà Vinh, Tiền Giang, vùng U Minh Thượng,… những kết quả nghiên cứu từ di tích, di vật của di tích Óc Eo là một chuỗi giá trị cấu thành toàn bộ giá trị chung của nền văn hóa này, trong đó khu vực Óc Eo - Ba Thê thuộc vùng tứ giác Long Xuyên An Giang có quy mô và vị trí trọng yếu.

Óc Eo là một gò nổi trên cánh đồng bằng phẳng của châu thổ, còn Ba Thê là một trong những ngọn núi lớn và cao của vùng tây sông Hậu. Không gian tự nhiên này được cư dân Óc Eo chọn để tạo nên một phức hệ văn hóa Óc Eo; mà ở đó sự liên kết giữa núi và châu thổ có thể xem là độc đáo nhất về không gian địa lý và cả không gian văn hóa của vùng Tây Nam Bộ. Tại đây, thông qua các cuộc điều tra thám sát và khai quật đã cho thấy đây là khu di tích có quy mô lớn và mật độ tập trung di chỉ, di tích - di vật có đặc trưng tiêu biểu lớn nhất so với các khu vực khác, đồng thời là khu di tích tiêu biểu có đầy đủ các giai đoạn gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của văn hóa Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long.

Khu di tích Óc Eo - Ba Thê có tổng diện tích 433,2 ha, được chia làm hai khu:

+ Khu A là vùng di tích trên sườn và chân núi Ba Thê, tổng diện tích là 143,9ha. Trong khu di tích này có hai di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia là Nam Linh Sơn tự, chùa Linh Sơn. Ngoài ra còn có các di chỉ khác như gò Út Trạnh, gò Sáu Thuận, gò Tư Trâm,…

+ Khu B là vùng di tích trên cánh đồng Ba Thê, tổng diện tích là 289,3 ha. Trong khu di tích này có hai di tích đã xếp hạng di tích quốc gia là gò Cây Thị A và gò Cây Thị B. Ngoài ra còn có các di chỉ khác như gò Óc Eo, gò Giồng Cát, gò Giồng Trôm, đường nước cổ,…

Giá trị nổi bật của khu di tích Óc Eo - Ba Thê chính là thiết lập nên một đô thị có cấu trúc hoàn chỉnh sớm nhất khu vực Đông Nam Á với cấu trúc rõ ràng, lấy đỉnh núi Ba Thê làm trung tâm tôn giáo - quyền lực là chính, còn ở chân đồi và cánh đồng Óc Eo là khu vực cư trú, sản xuất và giao thương buôn bán có vai trò chủ đạo.

Hệ thống giao thông cổ trong khu vực này đủ khả năng để phục dựng một cách cơ bản và có đủ điều kiện để hình dung đầy đủ diện mạo khu đô thị cổ Óc Eo - Ba Thê. Khu vực di tích Óc Eo - Ba Thê còn là cảng thị quan trọng trên đường mậu dịch Việt Nam - Đông Nam Á và giao thương Đông Tây.

Khu vực Óc Eo - Ba Thê đã có một bộ sưu tập hiện vật lớn có giá trị do L. Malleret thu thập đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (thành phố Hồ Chí Minh) cùng một khối lượng di vật được các nhà khảo cổ học Việt Nam và Bảo tàng An Giang thu thập từ sau năm 1975 đến nay, đang trưng bày lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh An Giang (đưa ra trưng bày từ năm 1987). Trong tập hợp hiện vật có nhiều sản phẩm có cấu tạo phức tạp được tiếp thu kỹ thuật chế tác từ những trung tâm văn hóa lớn ở vùng Nam Ấn, giao lưu văn hóa với nhiều nước trên thế giới như Ấn Độ, Trung Hoa, La Mã,… minh chứng cho một thời phát triển rực rỡ của thành phố cổ này.

Với những đặc điểm trên, di tích Óc Eo - Ba Thê đã xác lập được những giá trị nổi bật trong toàn bộ chuỗi di tích phát hiện trên vùng đất Nam Bộ. Thủ tướng Chính phủ đã xếp hạng di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo - Ba Thê là di tích cấp quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012./.

(Trích từ sách Di tích lịch sử - văn hóa An Giang, 2012)